Utrechtse mysteries opgelost: Utrechter of Utrechtenaar?

Door Liselotte Idema 2 oktober 2016

Utrecht zou niet misstaan als decor in een spannende thriller vol onopgeloste raadsels. De stad zit namelijk vol met geheimen. In deze rubriek ontrafelen wij Utrechtse mysteries. Dingen waarvan je nog niet eens wist dat je ze altijd al had willen weten. Deze week: noem je iemand uit Utrecht een Utrechter of een Utrechtenaar?

Misschien is het je wel eens overkomen; je noemde iemand uit Utrecht geen Utrechter, maar een Utrechtenaar. Zonder dat je daar iets lulligs mee bedoelde, met een beledigde reactie als gevolg. Maar waarom is het eigenlijk not done om iemand zo te noemen?

Terug in de tijd

Wees gewaarschuwd; deze geschiedenisles is er niet een waar je vrolijk van wordt. We duiken terug in de tijd. Het is 1674, een enorme wervelwind blaast het middenschip van de Utrechtse Domkerk aan diggelen. De ruïnes van het middenschip blijven nog jaren op het Domplein liggen. ‘Sodomieten’ – mannen op zoek naar seks met andere mannen – kwamen er in het geheim samen.

Homo-vervolgingen in Utrecht

Geruchten over de homo-ontmoetingsplek gingen in de rondte. De koster van de Dom klaagde over overlast en er werd in 1730 een onderzoek ingesteld. De gevolgen waren enorm; een razzia die leidde tot homo-vervolgingen. In Utrecht werden 18 verdachten ter dood veroordeeld en gewurgd. Ook in de rest van Nederland werden mannen opgepakt, veroordeeld en gedood.

Utrechtenaar is scheldwoord

We horen je denken; wat heeft dit te maken met Utrechter of Utrechtenaar? De razzia die in 1730 in Utrecht begon en uiteindelijk door heel Nederland ‘stormde’ zorgde ervoor dat Utrechtenaar een scheldwoord werd voor sodomie, voor homo dus. Volgens geruchten ergerde G.J. van Heuven Goedhart, die destijds aan het hoofd stond van het Utrechtsch Nieuwsblad zich daar zo aan, dat hij een ander woord ging gebruiken. Dat woord werd Utrechter. Veel mensen volgden. En nog steeds is het woord Utrechtenaar niet in trek.

Gedenksteen op Domplein

Een inktzwarte bladzijde uit de geschiedenis van Utrecht dus. Ter nagedachtenis aan de slachtoffers én om te benadrukken dat Utrecht tegen het vervolgen van homo’s is, is er in 1999 een gedenksteen op het Domplein geplaatst.

domplein gedenksteen