Joodse Liny herenigd met geboortehuis: ‘Ze probeerden een heel volk uit te roeien, maar het is ze niet gelukt’

liny en geert
Foto | Geert Pruiksma

Geert Pruiksma (van dit kleurrijke interieur), achterhaalde de indringende geschiedenis van zijn woning in de Folkingestraat. Achter de charmante gevel bleek een verdrietig verhaal schuil te gaan over het Joodse meisje Liny en haar familie.

Dit artikel is eerder online verschenen. 

Op 5 september heropende de synagoge in de Folkingestraat. Een mooi moment om met Geert in gesprek te gaan over de geschiedenis van deze illustere straat.

Beladen met gevoeligheden

Geert woonde als student al enige jaren in de Folkingestraat, in het voormalig Rabinaatshuis. “Er hing een bijzondere sfeer. Des te meer omdat onze contactpersonen van de synagoge volwassen waren tijdens de oorlog. Een generatie die een paar decennia eerder alles kwijtraakte wat hen lief was. Ik realiseerde me dat deze omgeving was beladen met gevoeligheden.”

“Toen ik in 2008 opnieuw hier kwam wonen, bedacht ik me dat ik één ding kon doen: proberen de mensen die hier woonden te achterhalen en ze te laten weten dat ze hier altijd welkom zijn in hun huis.” Die mensen bleken Liny Woltjer en haar ouders Samuel en Roosje.

stolpersteine samuel woltjer bij Geert pruiksma
De Stolperstein voor Geerts huis. Foto | Geert Pruiksma

De Folkinge: Een onontwarbare knoop

Allereerst verdiepte Geert zich in de geschiedenis van de Folkingestraat, waar al meer dan vijfhonderd jaar Joden wonen. De straat en Geerts 17e-eeuwse pand kennen dan ook een rijke geschiedenis. “Moet je je voorstellen hoe levendig het hier voor de oorlog was. Wandelde je vroeger dit buurtje in, dan zag je zag middenstanders aan de straat, de Joodse bakker en slager, de synagoge. Echt een gemeenschap”, schetst Geert.

De Joodse buurt, waarvan de Folkinge de hoofdstraat vormde, was als een dorp. “Er wordt wel eens gezegd dat als je alle huizen waar mensen met een onderlinge band woonden verbindt met een draad, je een onontwarbare knoop krijgt. De een woonde dan hier en dan daar, werkte voor de een of was familie van de ander.”

Geerts huis werd in 1910 vernieuwd door de familie Nieweg. De familie verhuisde later naar een groter huis verderop in de Folkingestraat. Geert ontmoette in zijn studententijd de zoons Nieweg, die geëmigreerd waren naar Amerika en zo aan de Holocaust ontkwamen. “Zij zijn in dit huis geboren rond 1900-1910. Daarna verhuurde de familie het pand, dus er woonde van alles hier.”

samuel woltjer
Folkingestraat omstreeks jaren ’30. Samuel Woltjer in het wit als slagersknecht op de voorgrond. Foto | Synagoge Groningen

Op zoek naar Liny

Toen Geert zijn huidige woning betrok, ontdekte hij dat er in 1941 een meisje was geboren in zijn huis: Liny Woltjer. “Het enige dat we wisten was dat zij de oorlog had overleefd. Verder was er niets bekend, maar ik ben altijd op zoek geweest naar Liny. Het enige dat ik na driekwart eeuw nog meende te kunnen doen, was haar de kans geven om haar geboortehuis te zien.”

Een aantal jaar later besloot Geert een oproepje te doen op Facebook. “Ik kreeg een reactie van een familielid! Hij gaf me haar postadres. Ik stuurde direct een kaart met het adres in de Folkinge, zodat ze wist waar dit vandaan kwam. Ik schreef dat we elkaar niet kennen, maar dat ik haar wil laten weten dat ze altijd mag langskomen.”

“Ik kreeg een kaart terug dat dat het nooit in haar was opgekomen, maar dat ze nu ze het wist heel graag wilde langskomen. We schreven wat heen en weer en belden elkaar. Dat is nu twee jaar geleden. Ze vertelde me van alles en ze zei: ‘Je mag me alles vragen.’”

geert pruiksma, liny woltjer, stolpersteine, joodse geschiedenis
Mensen bekijken de Stolperstein bij Geerts huis. Foto | Geert Pruiksma

Jong gezin in de Folkinge

Daardoor ontwaarde Geert de geschiedenis van het gezin Woltjer steeds verder. In mei 1940 begonnen de jonge, pasgehuwde Sam en Roos hun leven in de Folkingestraat. Ze openden een slagerij en kregen in 1941 dochter Liny.

Sam Woltjer was een getalenteerde atleet en won vele wedstrijden. Hij hielp waarschijnlijk de bakker met het bezorgen van brood. In de synagoge hangt een foto waarop Samuel staat met een fiets en een rieten mand. Liny weet nog dat ze heel graag bij haar vader in zo’n mand op de fiets zat. Moeder Roosje was een grapjas. Een charismatische vrouw, die hele groepen mensen aan het lachen kreeg. “Echt een performer, zoals we dat nu zouden noemen.”

samuel woltjer
Samuel Woltjer was een sportief atleet en haalde zelfs de krant in 1933. Foto archief/Liny Woltjer.

Oorlog

Toen de oorlog uitbrak en de Duitsers in Groningen de anti-Joodse maatregelen steeds verder aanscherpten werd de situatie verontrustend. Sam en Roosje besloten hun dochter Liny te laten onderduiken. Liny zat gedurende de rest van de oorlog op verschillende adressen ondergedoken.

Sam en Roosje Woltjer werden slechts twee dagen later verraden en op transport gezet. Roosje Woltjer overleefde de oorlog en werd bevrijd uit Theresienstadt. Door zich met een vriendin als Tsjech voor te doen, hoefden ze niet op repatriëring te wachten. “Ze liepen het kamp uit, de vrijheid in. Ze zijn helemaal teruggelopen naar Nederland, zonder eten, geld of bescherming. Het was een afschuwelijke, gevaarlijke tocht. Het was een inferno van puin, slachtoffers en gedesoriënteerde krijgers.”

samuel en liny woltjer huwelijk en liny op de arm bij vader Sam
Rechts: Liny met vader Samuel in 1942. Links: Het huwelijk van Roosje en Sam in 1940. Foto | Liny Woltjer

Sam keerde nooit terug

Sam kwam via Westerbork en Theresienstadt in 1944 terecht in Tschechowitz, een nevenkamp van Auschwitz. Samuel Woltjer werd begin 1945 bij de massa-executie van zijn barak vermoord.

Liny heeft haar vader nog één keer gezien. Sam werkte in Westerbork in de keuken en mocht zodoende zijn messen laten slijpen in Groningen. Op zo’n tocht regelde het verzet korte ontmoetingen. Liny herinnert zich een emotioneel weerzien met haar vader bij mensen thuis.

persoonskaart samuel woltjer vader Liny
Persoonskaart van Samuel Woltjer, waarop staat dat hij via Westerbork en Theresienstadt naar Tschechowitz werd overgebracht. Hij overleed daar begin 1945. Foto | Archief

Na de oorlog

Na de bevrijding haalde Roosje haar dochter op bij het onderduikadres. “Dat hadden ze slim bedacht: de onderduikmoeder heette mammie en Roosje was moeder. Zo raakte Liny niet verward toen Roosje terugkwam.”

Na de oorlog kregen Roosje en Liny een andere woning toegewezen en kwamen nooit meer terug in de Folkingestraat. “Daar was ook weinig behoefte aan, want de Folkinge was na de oorlog ontzield”, vertelt Geert droef. “Het huis werd na de oorlog gebruikt om kruiwagens op te slaan, die overdag werden ingezet voor het afvoeren van al het puin. Groningen lag natuurlijk ook in puin.”

stolpersteine samuel woltjer geert pruiksma liny
De Stolperstein voor Samuel Woltjer in de Folkinge. Omdat de exacte overlijdensdatum van Sam onbekend is, is ervoor gekozen de verjaardag van Roosje (18 januari) voor het overlijdensjaar te zetten. Foto | Geert Pruiksma

Terug naar de Folkinge

Liny keerde dus nooit terug naar de Folkingestraat. Tot twee jaar geleden: 78 jaar later kwam ze eindelijk terug in haar geboortehuis, samen met haar kleindochter. Na de brieven en telefoontjes maken Liny en Geert een afspraak. “Ze gingen eerst naar haar onderduikadres en daarna kwamen ze hier. Ik kreeg een appje dat ze eraan kwamen. Dus ik liep ze vast tegemoet. Dan kijk je elkaar aan en denkt: zij moet het zijn. Zij dacht het ook. Dat was heel bijzonder en mooi.”

Het werd een emotionele, dierbare dag, die begon bij binnenkomst in het huis in de Folkinge: “Ze kwamen in de jaren veertig door die deur en verlieten het huis ook weer door die deur. Ze leefden onder dit dak. Ik zei tegen Liny: ‘De trapleuning is van 1910. Dus die leuning, die trap, die hebben jullie aangeraakt.’ Dat emotioneert, natuurlijk.”

Geert troostte Liny met de volgende woorden: “Dit is de plek waar je ouders en jij heel gelukkig waren. We kunnen er zeker van zijn dat toen ze door deze deur het huis verlieten, ze geen idee hadden van wat hen ging overkomen.”

Liny Woltjer Geert Pruiksma synagoge Groningen
Liny bezoekt de synagoge in de Folkinge waar haar ouders getrouwd zijn. Foto | Geert Pruiksma

De Folkinge blijft, wij zijn voorbijgangers

Voor Geert was het ook een bijzondere dag. “Verschrikkelijke mensen hebben zo hun best gedaan om het Joodse volk helemaal uit te vegen. Dat Liny na driekwart leven met haar familie terugkeert naar dit huis, betekent dat het hen niet gelukt is. Ze hebben je verjaagd en nu kom je in volle vrijheid terug met je nageslacht.”

De buurt denkt hier hetzelfde over. “De buren reageerden erg enthousiast toen ze hoorden dat er een verloren dochter van de Folkingestraat terugkwam.” Liny en haar familie zijn dan ook altijd welkom in de Folkinge. Zij en Geert hebben regelmatig contact. Liny woont in Amsterdam, waar ze rondleidingen in het Joods Cultureel Kwartier geeft, en waar ze Geert met zijn familie ontving. Ze appen elkaar wekelijks.

Liny woltjer en kleindochter
Liny dineert tegenover haar geboortehuis met haar kleindochter. Foto | Geert Pruiksma

“De haat neemt toe”

Geert ziet zijn zoektocht naar Liny als eerbetoon aan de geschiedenis van zijn huis, maar ook aan een generatie die bijna weggevaagd was. “Maar”, zegt Geert hartstochtelijk, “dat is ze niet gelukt. De tijd kun je niet terugdraaien, al zou ik het Liny zo gunnen. We kunnen de misdaden niet ongedaan maken, maar wel proberen sommige dingen recht te zetten. De Folkinge blijft. Wij zijn slechts voorbijgangers.”

Geert laat het laatste wijze woord aan Liny. “Als iemand het kan zeggen, is zij het! Volgens Liny moeten we alert blijven. Met de bevrijding verdween de haat niet. Die lijkt juist weer toe te nemen en het wordt normaler om haat te uiten. En daar begon het allemaal mee.”

geert pruiksma liny woltjer
Geert heeft de foto’s van Liny op een prominente plek in huis opgehangen. Foto | Geert Pruiksma

Meer in deze categorie

Groningers

Ga naar “Dutch Soap Sisters Desiree en Sharon maken Groningse, vegan zeep: ‘We zijn sisters in soap!’”

Dutch Soap Sisters Desiree en Sharon maken Groningse, vegan zeep: ‘We zijn sisters in soap!’

dutch soap sisters
Ga naar “Bijna 1,3 miljoen kijkers zien enthousiaste Cevar het uitgillen in Kopen zonder kijken”

Bijna 1,3 miljoen kijkers zien enthousiaste Cevar het uitgillen in Kopen zonder kijken

Ga naar “Van prutsen op post-its naar een plek in exposities: Kunstenaar Noah (31) trekt de aandacht met zijn web van verhalen”

Van prutsen op post-its naar een plek in exposities: Kunstenaar Noah (31) trekt de aandacht met zijn web van verhalen

In onze gids

Aanbiedingen

Ga naar “20 euro korting op een massage”

20 euro korting op een massage

  • Geldig t/m 31 december 2022
Ga naar “30 euro studentenkorting op massage”

30 euro studentenkorting op massage

  • Geldig t/m 31 december 2022
Ga naar “Korting op vegan hand- en douchezeep van de Soap Sisters uit Groningen”

Korting op vegan hand- en douchezeep van de Soap Sisters uit Groningen

  • Geldig t/m 31 december 2022
Dutch Soap Sisters
Ga naar “Scharreleieren XXL € 2,19”

Scharreleieren XXL € 2,19

  • Lidl
  • Geldig t/m 29 mei 2022
Ga naar “Biodermal van € 27,98 voor € 13,99”

Biodermal van € 27,98 voor € 13,99

  • Kruidvat
  • Geldig t/m 5 juni 2022

Vacatures

Ga naar “Medewerker voor vlees- en visafdeling”

Medewerker voor vlees- en visafdeling

  • Amazing Oriental Groningen
  • Fulltime/Parttime

Topper

Ga naar “Recruiter”

Recruiter

  • UBN Uitzendbureau
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Administratief medewerker, Gemeente Groningen”

Administratief medewerker, Gemeente Groningen

  • Randstad
  • Parttime
Ga naar “Woonbegeleider opvang Oekraïense vluchtelingen”

Woonbegeleider opvang Oekraïense vluchtelingen

  • Maandag®
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Beleidsmedewerker Wonen”

Beleidsmedewerker Wonen

  • Maandag®
  • Fulltime/Parttime