Van Romeinen tot kastelen: hoe is Gouda eigenlijk ontstaan?

hoe is gouda ontstaan
Detail van tekening: Veerstalpoort Gouda door Cornelis Borsteegh

De meeste mensen kennen onze stad nu vooral van de kaas en stroopwafels, maar hoe is Gouda eigenlijk ontstaan? We duiken de geschiedenisboeken in, op zoek naar het Gouda vóór de Sint Janskerk, het Stadhuis en de stadsrechten. Terug naar de tijd waar het Goudse niet meer was dan een drassig moeras. 

Wanneer we het hebben over het ontstaan van de ‘stad’ Gouda, kom je al snel terecht op de datum 1272. Dit was namelijk het jaar dat Gouda stadsrechten kreeg. Maar om stadsrechten te krijgen, moet je als plaats toch wel al enig bestaansrecht hebben? Is Gouda niet veel ouder dan 748 jaar?

Romeinse tijd

Er is weinig bekend over de geschiedenis van Gouda voor het jaar 1000. In de omgeving van Gouda waren wel Romeinse nederzettingen, waarvan Alphen aan de Rijn (Albanianae) de grootste was. De Romeinse forten en steden werden vooral gebouwd langs de Oude Rijn en lange tijd werd gedacht dat de plek waar zich nu Gouda bevindt, overgeslagen werd. In de Romeinse tijd was Gouda ook niet veel meer dan een drassig gebied, bedekt met een moerasbos en veenriviertjes.

Toch zijn er enkele vondsten geweest die wijzen op bewoning in de Romeinse tijd. Het kan zijn dat er een enkele Romein over de Hollandse IJssel voer en even kort is uitgestapt bij Gouda, maar mogelijk waren er één of meer agrarische nederzettingen in het gebied nabij de Gouwe.

(Tekst gaat verder onder de foto). 

Heeft er een Romein op de Markt van Gouda rondgelopen? Foto: indebuurt Gouda en Pixabay

Dag moeras, hallo stad

In de 11e-eeuw (rond 1050) werd het gebied rondom Gouda ‘ontgint’. In het kort betekent dit dat het drassige veengrond ontdaan werd van het water, waardoor er landbouwgrond ontstond. Men groef sloten, waar het water vervolgens in kon stromen. Het ontginnen begon ten oosten van Haastrecht en ten westen vanuit Moordrecht. Daarna werd ook het gebied langs de oevers van de Gouwe (waar Gouda mogelijk haar naam aan dankt) ontgint, inclusief de huidige binnenstad.

De rivier de Gouwe wordt voor het eerst vermeld in 1139 in een oorkonde. Hierin wordt gesproken over de ‘nieuwe ontginningen aan de Gouwe’, nove culture juxta Goldam. In 1143 wordt de plaats Gouda (toen als Golda) voor het eerst genoemd. In een oorkonde bevestigt Herbert – bisschop van Utrecht – een schenking van grond door de graaf Dirk VI en gravin Sophia.

(Tekst gaat verder onder de foto). 

Zicht op Gouda met kasteel door Frans Hogenberg | Foto: Publiek Domein

Graven van Gouda

Gouda groeit op dat moment vooral dankzij haar ligging aan de Hollandse IJssel en de Gouwe. De heren Van der Goude stonden aan de bakermat van een nederzetting die uiteindelijk zou uitgroeien tot onze stad. Zij waren tot 1296 heer en meester in Gouda. Zij bouwden een ‘motte’ (een versterkt huis, omgeven door een ringmuur op een kunstmatige heuvel) daar waar je nu de huidige Molenwerf vindt. Mogelijk bestond de motte al voor 1243. In de directe omgeving ervan heeft waarschijnlijk ook hun hofstede (woonhuis, soort kasteel) gelegen.

Vanaf de 12e-eeuw kregen de graven van Holland steeds meer invloed in het gebied rond Gouda. De landsheer van Gouda was in die tijd graaf Floris V, van Holland en Zeeland. Officieel behoorde Gouda niet toe aan Holland, maar aan het bisdom Utrecht. Floris V probeerde zijn macht in dit gebied uit te breiden door verbintenissen aan te gaan met lokale heren en ambachten. Door Gouda stadsrechten te geven, kreeg Floris meer macht in dit gebied. Dit deed hij uiteindelijk in 1272. Formeel was Gouda daarmee Hollands ‘leen’ geworden en kreeg Gouda het recht om tol te heffen en markten te houden. Hierdoor kon onze stad uiteindelijk uitgroeien tot het Gouda van nu.

Ontstaan van Gouda in het kort:

  • Voor 1000 –  mogelijk meerdere kleine nederzettingen
  • 1050 – begin ontginning gebied Gouda
  • 1139 – eerste vermelding van de naam Gouwe
  • 1143 – eerste vermelding van de naam Gouda (Golda)
  • 1243 – eerste vermelding van de motte van de heren Van der Goude
  • 1272 – Gouda krijgt stadsrechten

(Bron: Historische Vereniging Die Gouda – ‘Kroniek van Gouda’)


Lees ook...

Winactie

Win kaartjes voor de stoomtrein!

De stoomtrein rijdt binnenkort weer tussen Gouda en Rotterdam: maak kans op gratis kaartjes

ssn stoomtreindagen

Meer in deze categorie

Toen in Gouda

Ga naar “‘Jongeman zoekt flinke boerenmeid’: zo vonden Gouwenaars elkaar vóór Tinder bestond”

‘Jongeman zoekt flinke boerenmeid’: zo vonden Gouwenaars elkaar vóór Tinder bestond

Ga naar “Gouds mysterie: huh? Is er ooit een meteoriet ingeslagen in Gouda?”

Gouds mysterie: huh? Is er ooit een meteoriet ingeslagen in Gouda?

Ga naar “Historische gebouwen: dit is het verhaal achter het Tolhuis in Gouda”

Historische gebouwen: dit is het verhaal achter het Tolhuis in Gouda

In onze gids

Aanbiedingen

Ga naar “Naar de film én patat voor 9,50 euro”

Naar de film én patat voor 9,50 euro

  • Pomms’
  • Geldig t/m 31 oktober 2022
Cenima Gouda favorieten Gouda
Ga naar “Gratis Sporten in de ‘Week tegen Eenzaamheid’”

Gratis Sporten in de ‘Week tegen Eenzaamheid’

  • SPORT•GOUDA
  • Geldig t/m 6 oktober 2022
Ga naar “50 procent korting op een tas vol kipproducten”

50 procent korting op een tas vol kipproducten

  • MeesterKip
  • Geldig t/m 12 oktober 2022
Ga naar “Eerste twee boeken gratis lenen met de BiebApp”

Eerste twee boeken gratis lenen met de BiebApp

  • Stadsbibliotheek Gouda
  • Geldig t/m 8 maart 2023
evenementen maart gouda
Ga naar “Gratis elektrische apparaten laten ophalen”

Gratis elektrische apparaten laten ophalen

  • Cyclus
  • Geldig t/m 20 oktober 2022

Vacatures

Ga naar “Leerling monteur”

Leerling monteur

  • RECO
  • Fulltime
Leerling-MonteurLeerling-Monteur

Topper

Ga naar “Vestigingsmanager”

Vestigingsmanager

  • Gromax Verhuur
  • Fulltime
Gromax Verhuur Gouda heeft een vacature voor een vestigingsmanagerGromax Verhuur Gouda heeft een vacature voor een vestigingsmanager

Topper

Agenda

Ga naar “Gouda krijgt een nieuw Broodfonds voor ondernemers”

Gouda krijgt een nieuw Broodfonds voor ondernemers

  • Broodfonds
  • 3 november 2022

Topper

Ga naar “SSN Stoomtreindagen”

SSN Stoomtreindagen

  • NS Station Gouda
  • Van 8 okt t/m 9 okt
Stoomtreindagen 2021
Ga naar “Parkrun: een gratis, wekelijks 5km loopevenement”

Parkrun: een gratis, wekelijks 5km loopevenement

  • Van 12 mrt t/m 31 dec
Ga naar “Zotte Zaterdag”

Zotte Zaterdag

  • Cultuurhuis Garenspinnerij
  • 22 oktober 2022
Ga naar “Ouwe Goudse Festival”

Ouwe Goudse Festival

  • So What!
  • 15 oktober 2022