Grote Gouwenaars: wie was Dirck Volckertsz Coornhert?

Dirck Volckertsz Coornhert (1522-1590) door Cornelis van Haarlem

Dirck Volckertsz Coornhert was een fanatiek strijder voor het vrije woord en de vrijheid van geweten. Als hij vond dat deze vrijheden in gevaar kwamen, kon hij niet zwijgen. Met de pen, maar ook in debatten, daagde hij zijn tegenstanders uit. Hij legde hun onverdraagzaamheid bloot en probeerde hen tot het inzicht te laten komen dat zij verkeerd bezig waren.

Verteld door: Paul Abels

Iemand die zo openlijk de confrontatie zoekt, kan tegenreacties verwachten en zelfs bedreigingen. Ook al in de zestiende eeuw. Coornhert liet zich hierdoor niet afschrikken of de mond snoeren. Liever dan in te binden of zich erbij neer te leggen, bleef hij zijn kritiek spuien. En als er gevaar voor zijn leven dreigde, nam hij een de wijk naar het buitenland.

Vluchten voor het Spaans gezag en voor de geuzen

Drie keer in zijn leven moest Coornhert vluchten. De eerste keer deed hij dat na zijn ontsnapping uit de Haagse gevangenpoort in 1567. Hij was daar door het Spaanse gezag opgesloten op verdenking van contacten met de opstandelingen van Willem van Oranje. Met de inname van Den Briel in 1572 leek de kust veilig voor hem en keerde hij terug naar zijn woonplaats Haarlem. De vrije Staten van Holland stelden hem aan als hun secretaris. Als eerste kreeg hij de opdracht buitensporig geweld van de geuzen te onderzoeken. Dat deed hij met zoveel ijver, dat geuzenleider Lumey bang werd voor de gevolgen. Hij deed toen een oproep hem te doden. Opnieuw vluchtte Coornhert daarop naar het buitenland.

Tegen onverdraagzaamheid

Alle keren dat Coornhert moest vluchten zocht hij zijn heil in naburige Duitse bieden (Oost-Friesland en de Neder-Rijn), waar ook andere Nederlandse geloofsvluchtelingen verbleven. Om niet afhankelijk te zijn van de bedeling, verdiende hij in die periodes zijn geld als graveur en etser. Daardoor bleef hij onafhankelijk. In 1576 kon hij terugkeren naar de Nederlanden, op grond van een verdrag (de Pacificatie van Gent) dat met de Spanjaarden werd gesloten. Meteen nam hij de pen weer op om te waarschuwen tegen onverdraagzaamheid. Dit keer waren enkele vooraanstaande gereformeerde dominees in Delft het mikpunt. Drie keer ging hij onder grote publieke belangstelling met hen in debat. Deze debatten werden uiteindelijk afgebroken door de Staten van Holland, die vreesden voor onrust.

Gouda: vrijheid en veiligheid

Coornhert werd nu bang dat de gereformeerden een aanslag op hem zouden willen laten plegen en daarom vluchtte hij voor de derde keer. In ballingschap kwam hij tot het inzicht dat hij daar niks kon betekenen voor de vrijheid en daarom keerde hij al snel weer terug. Nog directer zocht hij de confrontatie, door zich in Delft te vestigen, waar zijn grootste opponenten woonden en werkten. Die kregen gedaan dat Coornhert door de schout de stad werd uitgegooid. Op dat moment was er binnen de landsgrenzen maar één stad waar hij naar toe kon en waar hij alle vrijheid zou hebben om te zeggen en te schrijven wat hij wilde: Gouda.

Vrijheid van Consciëntie

In Gouda vond Coornhert uiteindelijk de plek waar hij in alle rust en veiligheid kon werken, tot hij hier op 29 oktober 1590 overleed. Hij kreeg een graf in de Sint-Janskerk. Het stadsbestuur had zijn Vrijheid van Consciëntie (geweten) als principieel uitgangspunt genomen voor zijn beleid. In deze stad zouden jarenlang vele vervolgden en dwarsdenkers een veilig heenkomen zoeken. Hun ideeën konden in Gouda ook ongehinderd op de drukpers gelegd worden. Aan die bijzondere situatie kwam in 1618 een eind, toen stadhouder prins Maurits onder dreiging van geweld het liberale stadsbestuur verving door meer orthodoxe en rechtzinnige regenten. Verschillende dwarsdenkers moesten toen uit Gouda vertrekken en opnieuw zochten sommigen een veilig heenkomen in Duitse gebieden.

Dit verhaal werd verteld tijdens de wandeling voor gastvrijheid en verdraagzaamheid die Libertum organiseerde op Hemelvaartsdag 2022.

Goudse verhalen

Goudse Verhalen is een initiatief van de Chocoladefabriek om Gouda door te geven in verhalen. Verhalen van bekende en onbekende Gouwenaars, jong en oud, maar ook van mensen die inmiddels verhuisd zijn, hier werken of een dagje uit zijn. Ze vertellen over belangrijke gebeurtenissen en kleine dingen in de stad. Over het heden, het verleden én de toekomst. Al die grappige, kritische, ontroerende, mooie en verdrietige verhalen worden verzameld. In 2022, als Gouda 750 jaar stadsrechten viert, wordt die schat aan verhalen aan de stad geschonken, en bewaard voor ten minste 50 jaar. Zo geven we samen Gouda door. Lees, deel en doe mee! Stuur jóuw Goudse Verhaal in: goudseverhalen.nl.nl/vertel-jouw-verhaal of [email protected].

Lees meer Goudse Verhalen:

Meer in deze categorie

Toen in Gouda

Ga naar “Terug in de tijd: het eerste gilde van Gouda”

Terug in de tijd: het eerste gilde van Gouda

Volders gilde Gouda
Ga naar “Kijk en vergelijk: zo zag de Ridder van Catsweg er vroeger uit (met slider)”

Kijk en vergelijk: zo zag de Ridder van Catsweg er vroeger uit (met slider)

Ga naar “Waar stonden de 11 verdwenen kloosters van het oude Gouda?”

Waar stonden de 11 verdwenen kloosters van het oude Gouda?

In onze gids

Aanbiedingen

Ga naar “Naar de film én patat voor 9,50 euro”

Naar de film én patat voor 9,50 euro

  • Pomms’
  • Geldig t/m 31 december 2030
Cenima Gouda favorieten Gouda
Ga naar “Eerste twee boeken gratis lenen met de BiebApp”

Eerste twee boeken gratis lenen met de BiebApp

  • Stadsbibliotheek Gouda
  • Geldig t/m 8 maart 2023
evenementen maart gouda
Ga naar “10-rittenkaart Cinema Gouda”

10-rittenkaart Cinema Gouda

  • Cinema Gouda
  • Geldig t/m 31 december 2022
Ga naar “Hangmat polyester katoen assorti 290×100 cm van € 39,99 voor € 29,99”

Hangmat polyester katoen assorti 290×100 cm van € 39,99 voor € 29,99

  • Geldig t/m 31 december 2022
Ga naar “Lamswollen sloffen vanaf € 22,99”

Lamswollen sloffen vanaf € 22,99

  • Kruidvat
  • Geldig t/m 11 december 2022

Vacatures

Ga naar “Administratief medewerker kwaliteit”

Administratief medewerker kwaliteit

  • Randstad
  • Parttime

Agenda

Ga naar “Parkrun: een gratis, wekelijks 5km loopevenement”

Parkrun: een gratis, wekelijks 5km loopevenement

  • T/m 31 dec
Ga naar “Gouda bij Kaarslicht / Kaarsjesavond”

Gouda bij Kaarslicht / Kaarsjesavond

  • De Markt
  • 16 december 2022
Ga naar “Warme Winter Markt | GOUDasfalt”

Warme Winter Markt | GOUDasfalt

  • GOUDasfalt
  • 10 december 2022
Ga naar “Sfeervolle Winterfair in de Goudse Sint-Jan”

Sfeervolle Winterfair in de Goudse Sint-Jan

  • Sint Janskerk van Gouda
  • 16 december 2022
Ga naar “Goudse WinterMarckt”

Goudse WinterMarckt

  • De Markt
  • 11 december 2022