De verdwenen kloosters van Gouda: het Clarissenklooster aan de Nieuwehaven

Tekening uit 1558 van Clarissen kapel en klooster I Foto: SAMH

Wat veel mensen niet weten is dat Gouda vroeger letterlijk bijna barstte van de kloosters. Op haar hoogtepunt waren het er tien. Eén daarvan was het Clarissenklooster, dat aan de zuidzijde van de Nieuwehaven en ten westen van de huidige Vrouwensteeg lag. Op de plek is niets meer te zien, maar de geschiedenis is groot.

In 1350 is Gouda qua grootte ongeveer te vergelijken met Amsterdam. Niet alleen de omvang neemt toe, ook de belangstelling naar godsdienst neemt toe. Onder invloed van theoloog Geert Groote ontstaat er rond 1370 een kerkelijke hervormingsbeweging die de Moderne Devotie wordt genoemd. Deze beweging roept leken op een ‘zuiver leven’ te gaan leiden en met die oproep worden verschillende kloosters opgericht. Zo ook in Gouda. Het eerste klooster is het Margarethaklooster dat in 1386 wordt gesticht. In de eeuw erna neemt het aantal toe tot tien kloosters en rond 1500 maken de kloosterlingen ongeveer vijf procent van de bevolking uit.

(Tekst gaat verder onder de kaart).

Plattegrond Gouda met daarom de kloosters aangegeven – Jacob van Deventer | Publiek Domein

Clara en de Clarissen

Het Clarissenklooster, dat op de kaart nummer tien is, hangt de orde van de Clarissen aan. Maar wie was Clara? Daarvoor gaan we flink terug in de tijd. Clara wordt geboren op 16 juli 1194 als dochter van de Italiaanse edelman Favarone di Offreduccio di Bernadino. Ze leeft in dezelfde tijd en plaats als de bekende Franciscus van Assisi. Hij is de stichter van de orde van de Franciscanen, ook wel de Minderbroeders. Onder zijn invloed verlaat Clara haar ouderlijk huis en geeft ze haar maatschappelijke positie op. Ze richt zich volledig op de navolging van Christus door middel van radicale armoede. In 1212 sticht ze naar het voorbeeld van Franciscus de orde van de Clarissen in San Damiano. 

De orde van de Clarissen lijkt dus veel op die van Franciscus. Ze mogen geen persoonlijke bezittingen hebben en moeten een eenvoudig leven leiden. Ze worden dan ook wel de ‘arme claren’ genoemd. Verder staat naast armoede ook armenzorg, aanbidding van de eucharistie en boetedoening centraal. Tot haar dood blijft Clara in San Damiano wonen en leeft ze er volgens haar eigen leefregels. Twee dagen voor haar dood in 1253 geeft paus Innocentius IV zijn goedkeuring aan haar orderegels en twee jaar na haar dood wordt ze heilig verklaard. Haar stoffelijk overschot wordt nog steeds vereerd in de Sint Clarabasiliek in Assisi waar ook Sint Franciscus ligt.

(Tekst gaat verder onder de foto).

Assisi met rechts de Clarabasiliek | Foto: Pixabay

Karel de Stoute en zijn politieke redenen

Dan nu vooruit in de tijd, naar 1466. In dat jaar wordt Karel de Stoute stadsheer van Gouda. Hij geeft opdracht tot de stichting van een Clarissenklooster. Hij is een machtig man met flink wat titels. Zo is hij hertog van Bourgondië, Brabant, Limburg en Luxemburg, graaf van Vlaanderen, Artesië, Bourgondië, Henegouwen, Holland, Zeeland en Namen en heer van Mechelen. Een hele mond vol dus, waarmee je je waarschijnlijk wel kan bedenken dat hij niet alleen om religieuze, maar ook om politieke redenen deze opdracht geeft.

“De stichting van het klooster was uit goodwill voor de stad”, aldus Marcel van Dasselaar van archeologische vereniging Golda. “Hij stichtte op verschillende plekken kloosters.” Maar er zit meer achter zijn opdracht. Karel is Bourgondiër en zij zetten zich in voor de bevordering van de observantiebeweging. Een soortgelijke beweging als de Moderne Devotie van Geert Groote. De observantiebeweging streeft ernaar de oorspronkelijke regel van Sint Franciscus in alle striktheid toe te passen. Een beetje hypocriet is dat wel gezien de vele bezittingen en macht die Karel heeft, maar goed.

Met de opdracht voor het klooster en de andere kloosters probeert hij de macht van de niet hervormde, rijke kloosters in de steden te doorbreken en zijn macht als hertog te versterken. In de steden waar de hertog namelijk een kloosterhervorming steunt, krijgt hij makkelijker voet aan de grond. De aanhangers van de observantenbeweging voelen zich zo immers door de verleende steun in zekere mate verplicht aan Karel. Dit zorgt er weer voor dat de observanten tijdens politieke strijden Karel goed van pas kunnen komen.

(Tekst gaat verder onder de foto.)

clarissenhof
Foto links: Braun en Hoogenberg 1585 via Golda

Het begin en het einde

In 1480 is de kloosterkapel af en tien jaar later wonen dertig tot veertig clarissen in het klooster. Helaas duurt dit kloosterleven niet heel lang, want in 1517 begint de Reformatie. De bekende Beeldenstorm van 1566 gaat redelijk aan Gouda voorbij en de stad valt vrijwel zonder strijd in 1572 in handen van de geuzen. Echter heeft de Reformatie wel flinke gevolgen voor het kloosterleven. Tijdens de opstand in 1573 worden verschillende kloosters geplunderd, waaronder ook het Clarissenklooster en al snel worden de kloostergemeenschappen opgeheven.

De kloostergebouwen worden eigendom van de stad. Het complex van het Clarissenklooster wordt deels gesloopt voor hergebruik van materialen en deels voor andere bestemmingen gebruikt. Het hoofdgebouw wordt verbouwd tot woningen en de balken uit de kapel worden gebruikt voor reparaties aan de Sint Janskerk. Wat er nog over is van de kapel en het overige terrein wordt voortaan als stadswerkplaats gebruikt. Uiteindelijk is de kapel in 1690 gesloopt.

De opgraving

Voor de herinrichting van het terrein wordt in 2008 een groot onderzoek gedaan door de archeologische vereniging Golda. Tot ieders verbazing is er aanzienlijk veel overgebleven van het 15e-eeuwse klooster. De gehele kapel van het klooster, compleet met zijaltaren en het hoofdaltaar wordt opgegraven. Ook restanten van de overige kloostergebouwen blijken in de bodem bewaard te zijn gebleven. In het koorgedeelte van de kapel worden zelfs veertien begravingen gevonden. “Spullen die bij de opgraving zijn gevonden, worden bewaard in het archeologisch depot van de gemeente Gouda”, vertelt Marcel. “Helaas is er op de plek zelf niks meer te zien van het klooster.”

(Tekst gaat verder onder de video.)

En nu

Na de opgravingen wordt de plek omgebouwd tot het huidige Clarissenhof, vol met nieuwbouwwoningen. In het Golda poortje achter de Sint Janskerk is een openbare tentoonstelling ingericht over het klooster en de opgraving. “Op dit moment is het poortje echter gesloten vanwege de aangescherpte corona-maatregelen,” zegt Marcel. “Wel kan je je met het boekje Ora et Labora verdiepen in de opgraving van het klooster.” En als je dan nog niet genoeg hebt van Gouda en haar geschiedenis kan je, wanneer het weer open is, in Museum Gouda  een maquette van Gouda in 1572 bekijken. Hierop kan je ook de kloosters zien staan en kan je meer leren over hun rol in de stad van toen.

(Bron: http://golda.jaapbuis.nl/welkom.html / Marcel van Dasselaar van Archeologische Vereniging Golda).


Lees ook...

Meer in deze categorie

Genieten van Gouda

Ga naar “Van konijnen tot buikloop: dit betekent een Gouwenaar nog meer”

Van konijnen tot buikloop: dit betekent een Gouwenaar nog meer

Ga naar “Even nagenieten: 7 x zo zag Gouda eruit in de sneeuw”

Even nagenieten: 7 x zo zag Gouda eruit in de sneeuw

Ga naar “Met de tram naar de Markt: vroeger kon het in Gouda”

Met de tram naar de Markt: vroeger kon het in Gouda

tram gouda

In onze gids

Ga naar “Outdoor Gouda”

Outdoor Gouda

  • Nieuwehaven 45a
  • Sportwinkels
  • Gesloten
Outdoor Gouda

Nu gesloten

Ga naar “Fibety”

Fibety

  • Hanzeweg 19
  • Speciaalzaken
  • Gesloten

Nu gesloten

Ga naar “Simon Lévelt”

Simon Lévelt

  • Korte Tiendeweg 22
  • Speciaalzaken
  • Gesloten
weekendtips gouda

Nu gesloten

Vacatures

Ga naar “Thuiszorg planner”

Thuiszorg planner

  • Luba Uitzendbureau Den Haag
  • Parttime
Ga naar “Tijdelijke Telefoniste”

Tijdelijke Telefoniste

  • Olympia
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Financieel Medewerker Logistiek”

Financieel Medewerker Logistiek

  • Page Personnel
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Verzorgende 3 IG Gouda – Zuid Oost”

Verzorgende 3 IG Gouda – Zuid Oost

  • Vierstroom Zorg Thuis BV
  • Parttime
Ga naar “medewerker orderadministratie”

medewerker orderadministratie

  • Olympia
  • Fulltime

Agenda

Ga naar “DJ Stream – SoulSpect”

DJ Stream – SoulSpect

  • StudioGonz
  • 30 januari 2021
Ga naar “Stadswandeling langs Goudse horeca”

Stadswandeling langs Goudse horeca

  • 23 januari 2021
stadswandeling gouda