Gouda

×

indebuurt categorieën

Meer indebuurt

Service

Historische gebouwen: dit is het verhaal achter de voormalige synagoge aan de Turfmarkt

Door Hanneleen van der Ree Doolaard 22 november 2020

Dit gebouw aan de Turfmarkt is tegenwoordig in gebruik van de Vrije Evangelische Gemeente. Het gebouw staat ook om een heel andere functie bekend. Voordat de Vrije Evangelische Gemeente hier namelijk plaatsnam, was het gebouw een joodse synagoge.

In de Vroegmoderne Tijd staat Gouda bekend om zijn open karakter. Die openheid geldt alleen niet voor iedereen. In de 17e- en 18e-eeuw worden Joden namelijk beschouwd als ongewenste vreemdelingen. In 1746 wordt zelfs besloten hen niet het poorterschap te verlenen. Hierdoor mogen Joden niet in de stad wonen en hebben zo ook geen burgerrechten. Ondanks dat, wonen er aan het eind van de achttiende eeuw al een groot aantal Joden in Gouda. In 1798 komt de vrijheid van godsdienst tot stand en verkrijgen ook Joden burgerrechten.

Joodse synagoge

In hetzelfde jaar, op 14 december, koopt de Goudse Israëlitische Gemeente de schuilkerk van de doopsgezinde gemeente over. Het gebouw, gelegen aan de Turfmarkt, wordt ingericht als synagoge. In 1823 is het pand echter al zo bouwvallig dat aan de Gedeputeerde Staten wordt gevraagd om het gebouw te mogen slopen. Met inzamelingsacties wordt vervolgens voldoende geld opgehaald om de nieuwbouw te realiseren. Vier jaar later wordt op 14 september de nieuwe synagoge ingewijd. “Hierbij worden de wetrollen met grote plechtigheid binnengebracht en in de Heilige Ark gelegd,” vertelt Teus den Otter, bestuurslid van Stichting Antisemitisme Preventie. “De Heilige Ark is het belangrijkste voorwerp in de synagoge. Het is een grote kast met een gordijn ervoor waar de heilige boekrollen in bewaard worden.”

In de daaropvolgende honderd jaar bloeit de Joodse gemeente in Gouda. Op het hoogtepunt, in 1899, staan er 413 Goudse Joden geregistreerd. Naast het kerkbestuur en de kerkenraad is er in Gouda een begrafenisgenootschap, een Talmoed-studiegroep en een vrouwengenootschap actief. Ook is er een armenhuis, een bejaardentehuis en een joodse school opgericht. Het grootste deel van de Joodse beroepsbevolking houdt zich in die tijd bezig met straathandel, huidenhandel en touwslagerij.

Tweede Wereldoorlog

In 1930 is het aantal geregistreerde Goudse Joden alweer gehalveerd. Tijdens het eerste jaar van de Tweede Wereldoorlog komt een groot aantal Joodse vluchtelingen naar de stad. Hierdoor neemt het aantal toe tot 513 Joden. In augustus 1942 beginnen de deportaties, waarbij de Duitse bezetter geholpen wordt door de plaatselijke NSB. Vrijwel alle Joodse inwoners van Gouda worden weggevoerd en vermoord in de kampen. Helaas blijft het leed daar niet bij. Ook het interieur van de synagoge wordt beroofd en vernield. Alleen de siertorens van de Torarollen, de jads (handwijzers), een Estherrol en de Chanoekalamp blijven gespaard.

Na de oorlog

Van de 513 geregistreerde Joden keren er na 1945 maar 35 terug. Na de oorlog kan het joodse leven in Gouda niet meer goed op gang komen. In 1950 wordt de synagoge dan ook verkocht aan de Vrije Evangelische Gemeente. Dit is een groot verlies voor een joodse gemeenschap. “De synagoge is de centrale plaats van samenkomst en speelt een belangrijke rol in de veelal hechte gemeenschap,” zegt Teus. “Omdat de Heilige Ark en de heilige boekrollen uit het gebouw zijn weggehaald, is het officieel geen ingewijde synagoge meer.” Een verkoopvoorwaarde is dat niets meer zal herinneren aan het Joodse erfgoed. Alleen de galerij binnen herinnert nog aan de vrouwenafdeling en verder zijn er sporen te ontdekken van de twaalf vensters die verwijzen naar de twaalf stammen van Israël. In 1964 wordt de Goudse joodse gemeente opgeheven en bij die van Rotterdam gevoegd.

(Tekst gaat verder onder de foto).

Herinneringsplaquette I Foto: Hanneleen van der Ree Doolaard

Herdenking

Maar de geschiedenis gaat verder. In 1994 vraagt de stichting Tsedaka aan de Vrije Evangelische Gemeente om mee te werken aan de realisatie van een herinneringsplaquette. Dit als herdenking van de omgekomen Joodse inwoners van Gouda. Er komt een samenwerking tot stand en er wordt een plaquette ontworpen door Ralph Prins. De plaquette toont één van de zes sterren van het Goudse stadswapen als symbool voor de verdwenen Joodse bevolking van de stad. Op 9 september 1997 wordt de plaquette onthuld door rabbijn J.S. Jacobs met de woorden ‘Een grafzerk zonder graven’.

[Bronnen: Joods Cultureel Kwartier | Vrije Evangelische Gemeente Gouda | Open Monumentendag | Gouds Metaheerhuis | Teus den Otter – Stichting Antisemitisme Preventie]


Lees ook...

De verdwenen kloosters van Gouda: het Clarissenklooster aan de Nieuwehaven

Wat veel mensen niet weten is dat Gouda vroeger letterlijk bijna barstte van de kloosters. Op haar h...

Historische gebouwen: dit is het verhaal achter dit huis aan de Hoge Gouwe

Aan de Hoge Gouwe staat een huis dat opvallend veel kenmerken heeft van een kerk. Er staat een kruis...

Historische gebouwen: dit is het verhaal achter het Tolhuis in Gouda

In Gouda heeft elke hoek en steen een verhaal, of dit nu gaat om de historische binnenstad of de wij...

adv.