Van vastzitten tot ophanging: deze straffen werden vroeger uitgedeeld in Ede

Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar vroeger zag je wel eens een dorpsgenoot met een ‘schaamfluit’ door Ede lopen. Of een Edenaar zonder handen. Waarom? De straffen van de Middeleeuwen en eeuwen daarna zagen er iets anders uit dan nu. Lees en huiver.

Er waren in de Middeleeuwen drie soorten straffen: schandstraffen, lijfstraffen en de doodstraf. Bij schandstraffen draaide het om vernedering. Iedere Edenaar kon zien wat de misdadiger had gedaan. Bij lijfstraffen moest de stadsgenoot zoveel mogelijk pijn hebben.

Bron: Canon van Nederland.

Naar de gevangenis

Pleeg je tegenwoordig een ernstig misdrijf, dan beland je waarschijnlijk achter de tralies. Vroeger had de gevangenis veelal een andere functie: Edese verdachten wachtten hier de uitvoering van hun straf af. De reden dat een gevangenisstraf niet vaak werd uitgedeeld, was dat de samenleving weinig baat had bij de straf. De gevangenis werd dus meestal als een ’tussenstap’ gezien.

Gevangenis in Ede

Veroordeelde stadsgenoten gaan nu naar een gevangenis ergens in Nederland. Vroeger werden Edenaren bijvoorbeeld gevangen genomen in de cellen van het politiebureau aan de Grotestraat. Dit is in het oude centrum van Ede, vlakbij Boetiek Chantal. Waar de cellen vroeger zaten kun je nog zien.

Bron: Historisch Nieuwsblad.

Voormalige cellen politiebureau Ede
Je ziet de contouren van de cellen nog op deze muur. Foto: indebuurt Ede

Handen afhakken

Veel Edenaren kochten hun brood, vlees, vis en groenten vroeger op de markt. Helaas waren de producten voor veel mensen te duur en terugvallen op een uitkering was geen optie. Stelen was een groot risico: werd een Edenaar op heterdaad betrapt, dan werden de handen vaak afgehakt. Op die manier was een dief snel te herkennen en kon-ie zijn ‘beroep’ niet meer uitvoeren!

Ede had waarschijnlijk geen eigen beul om zulke straffen uit te voeren. Vaak reisden beulen rond om in meerdere dorpen en steden straffen uit te voeren. Begin mei trok ieder jaar en stoet van ambtsjonkers naar Ede, Barneveld en andere delen van de Veluwe om bij zonsopkomst recht te spreken. Er waren zittingen op de kerkhoven en na afloop werden de vonnissen meteen ten uitvoer gebracht.

Bron: Gevangenenpoort.

Luguber archiefstuk: zo duur was een beul vroeger in Gelderland

  • Toen in Ede

We kunnen het ons tegenwoordig bijna niet meer voorstellen, maar vroeger waren lijfstraffen heel normaal. Iets…

Schaamfluit

Straatmuzikanten zie je niet veel in Ede. Hopelijk was dat vroeger niet anders, want toen hadden muzikanten het zwaar. Een slechte muzikant liep het risico om een zogenoemde schaamfluit te krijgen. Dit was een enorme fluit die een inwoner om zijn nek hing, waardoor heel de stad zag dat hij geen muzikale held was.

Kun je raden waar dit ding voor gebruikt werd?Hint: het is een middeleeuws voorwerp.

Posted by Historia Magazine on Friday, July 10, 2015
Embed niet geladen. Accepteer eventueel de cookies om deze te kunnen zien. Cookie instellingen

Bron: Historia Magazine.

Schandsteen

Op zondag was heel Ede in de Oude Kerk te vinden. Vaste prik, voor iedereen! Maar wat nou als je te laat kwam? Dan werd je gestraft. De meest voorkomende manier was de schandsteen. Die moest je een tijd lang om je nek dragen terwijl je door het oude centrum liep. Dit lijkt misschien niet heel erg, maar vergis je niet: de stenen waren kilo’s zwaar. Ook ‘lichtzinnige’ of ontrouwe vrouwen werden veroordeeld tot de schandsteen.

Onterende straffen

Naast de schandsteen waren er ook andere varianten om Edenaren te generen. Denk aan de schandmantel, schandstoel of zelfs de schandkooi. Van deze items zijn niet veel afbeeldingen te vinden. Hieronder zie je een schandmantel die in Duitsland werd gebruikt.

Embed niet geladen. Accepteer eventueel de cookies om deze te kunnen zien. Cookie instellingen
Bron: Wikipedia

Verbanning

Een gebiedsverbod, beter bekend als verbanning, was in de Middeleeuwen een van de zwaarste straffen die Edenaren konden krijgen. De straf werd bij verschillende misdrijven opgelegd. Volgens deze site stond verbanning uit Ede gelijk aan de doodstraf. “Wie voorgoed verdreven wordt van huis en haard, heeft grote kans te eindigen als struikrover of lijf en leden te verliezen.” Het doel van een verbanning was dat ‘ongewenste personen’ voor altijd uit de maatschappij verdwenen waren.

Zeg nou zelf: verbannen worden uit Ede klinkt als een heftige straf, nietwaar?

Foto: Gemeentearchief Ede

Brandstapel

De verhalen van heksen op de brandstapel zijn bij veel mensen misschien wel bekend. Maar de verbrandingsdood kwam vaker voor. Rechters deelden deze straf bijvoorbeeld ook uit aan mensen die een ander geloof aanhielden. Zover wij weten waren er geen brandstapels in Ede vroeger (al denken sommigen dat de plaatsnaam ‘Ede’ van het oud-Duitse ‘ed’ of ‘eit’ komt, dat ‘brandstapel betekent in verband met de vele prehistorische grafheuvels rondom Ede).

Wel kwamen we dit gruwelijke verhaal tegen over de Bennekomse Marie.

Zij werd in 1729 terechtgesteld. “In 1729 had het Hof van Gelderland Marie Jansen uit Bennekom ter dood veroordeeld wegens een vijfvoudige moord. Ze haar man, diens kind, haar schoonouders en haar minnaar vergiftigd. Eerst werd ze op een houten kruis gebonden en met een gloeiende tang in armen en benen geknepen. Daarna werden al haar botten aan stukken geslagen en ook nog eens, kruiselings, haar hele lichaam.

Nadat haar lijk op de Markt was tentoongesteld, werd het naar de Galgenberg gesleept waar het met ketenen op het rad werd gebonden.” De Galgenberg was een galg bij Moscowa, in het Klarenbeekse bos bij Arnhem.

Bron: Arneym.nl

Embed niet geladen. Accepteer eventueel de cookies om deze te kunnen zien. Cookie instellingen

Bron: Historia Net.

Opgehangen op de Galgenberg

Had je iets ergers op je kerfstok en kreeg je de doodstraf? Dan kon het zijn dat je op de Galgenberg bij Lunteren eindigde. Bovenop de Galgenberg staat nu een lieflijke theekoepel. Niets wijst erop dat hier vroeger misschien mensen werden opgehangen. Hoewel de naam luguber klinkt, is niet helemaal zeker of op de top van de Galgenberg terechtstellingen plaatsvonden. Men gaat uit van wel, omdat tot 1870 de galgenpaal (of iets wat daarvan overbleef) te vinden was. Foto’s uit deze tijd zijn er niet.

De galgenpaal bij Lunteren was een ’tentoonstellingsgalg’. De lijken die eraan hingen moesten mensen schrik aanjagen: ga niet moorden, brand stichten of schapen stelen, want dan eindig je mogelijk hier. 

Kreeg je de doodstraf in de zestiende, zeventiende of achttiende eeuw? Dan werd je vonnis waarschijnlijk vertrokken in de grote stad, Arnhem. Hier was de rechtbank. Daarna werd het lijk van de veroordeelde naar de eigen woonplaats gesleept en een dag tentoongesteld. 

Toen in Ede: mensen opgehangen werden op de Galgenberg

  • Toen in Ede

Stelen en roven is nooit een goed idee, maar vroeger werd je daar flink voor gestraft….

De Koepel

Naakt op een paard

Ja, de kop las je goed. Edenaren die ervoor uitkwamen dat ze op mensen van hetzelfde geslacht vielen, konden hiervoor op een bizarre manier gestraft worden. Volgens dit NTR-programma moesten deze mensen naakt, achterstevoren op een paard rijden door de stad. Dat was niet alleen gênant voor de Edenaar, maar zorgde ook voor vermaak.

Gelukkig liggen de tijden van deze straffen ver achter ons!

Lees ook:

  • Op deze plekken gebeurden vroeger lugubere dingen

    Je kunt het je nu niet meer voorstellen, maar sommige plaatsen in de gemeente Ede kennen een zwart verleden. Je…

Meer in deze categorie

Toen in Ede

Ga naar “Mysterie opgelost: waarom Ede een garnizoensstad werd”

Mysterie opgelost: waarom Ede een garnizoensstad werd

De Mauritskazerne (links) en de Johan Willem Frisokazerne
Ga naar “Toen in Ede: de telefonistes van de ENKA”

Toen in Ede: de telefonistes van de ENKA

Ga naar “Mysterie opgelost: zoveel huur betaalde men vroeger voor een eenvoudige huurwoning in Ede”

Mysterie opgelost: zoveel huur betaalde men vroeger voor een eenvoudige huurwoning in Ede

Poortplein

In onze gids

Aanbiedingen

Ga naar “Heerlijk genieten!”

Heerlijk genieten!

  • Melk & Puur
  • Geldig t/m 7 september 2023

Topper

Ga naar “Hangmat polyester katoen assorti 290×100 cm van € 39,99 voor € 29,99”

Hangmat polyester katoen assorti 290×100 cm van € 39,99 voor € 29,99

  • Geldig t/m 31 december 2022
Ga naar “GORDIJN van € 17,99 voor € 12,99”

GORDIJN van € 17,99 voor € 12,99

  • Geldig t/m 2 oktober 2022
Ga naar “LSC Smart Connect voederbak van € 69,95 voor € 69,95”

LSC Smart Connect voederbak van € 69,95 voor € 69,95

  • Geldig t/m 27 september 2022
Ga naar “Alle Robijn, Ariel en Lenor van € 43,16 voor € 21,58”

Alle Robijn, Ariel en Lenor van € 43,16 voor € 21,58

  • Geldig t/m 2 oktober 2022

Vacatures

Ga naar “Allround medewerker technische dienst”

Allround medewerker technische dienst

  • Randstad
  • Fulltime
Ga naar “Assistent Financial Controller”

Assistent Financial Controller

  • Alliance Automotive Group Benelux
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Ondersteuner relatiebeheer”

Ondersteuner relatiebeheer

  • Christelijke Hogeschool Ede
  • Parttime

Agenda

Ga naar “Störrig Festival”

Störrig Festival

  • 30 oktober 2022
Störrig Festival 2018
Ga naar “Oktoberfest in Ede”

Oktoberfest in Ede

  • Van 5 nov t/m 6 nov
Ga naar “Edese IJsvereniging: Skeelerinstuif t/m 12 jaar”

Edese IJsvereniging: Skeelerinstuif t/m 12 jaar

  • Van 6 apr t/m 28 sep