Deze gebouwen in Ede speelden een rol in de Tweede Wereldoorlog

Met de kazernes en Goudsberg was de gemeente Ede letterlijk en figuurlijk een middelpunt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Je kunt waarschijnlijk wel één of twee oorlogsmonumenten in Ede opnoemen, maar ken je al deze gebouwen en hun oorlogsverleden?

Dit artikel is eerder online verschenen. 

Ede-Zuid

Waarschijnlijk ben je al vaak langs dit monument gereden op de Parkweg. Het monument herinnert aan de bombardementen op 17 september 1944 tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij Ede-Zuid werd getroffen. De geallieerden bombardeerden de kazernes, waar de Duitsers zaten. Door navigatiefouten, slecht zicht en de beperkte middelen van die tijd belandde een aantal bommen op Ede-Zuid. 69 burgers kwamen om het leven en veel huizen en gebouwen in de omgeving van de Parkweg, Verlengde Maanderweg en Park Paasberg werden verwoest. Hotel-pension Terminus en de Christelijke ULO waren met de grond gelijk gemaakt en de katholieke kerk aan de Stationsweg en scholen aan de Padberglaan waren zwaar beschadigd. Ook de ENKA-fabriek werd toen zwaar getroffen. Op de laatste foto zie je de een bomtrechter in de Schoolstraat.

Villa Oase

Foto: Funda

Deze villa vlakbij station Ede-Wageningen, aan de Bennekomseweg, ken je vast wel. Deze villa was van de Joodse bedrijfsarts van de Enka, meneer Heimans. Tijdens de oorlog gebruikten de Duitsers de villa als ‘Marine-Zahnstation’.

De Muur van Mussert

Gelderland heeft veel beladen erfgoed. Het is niet alleen de grootste provincie, maar er gebeurde ook veel in de oorlog. Denk aan de gevechten op de Grebbeberg en aan het front dat aan het eind van de oorlog in Gelderland lag. De Duitsers voelden zich tijdens de bezetting wel thuis in Gelderland. Het lag centraal, richting Duitsland en de NSB was hier sterk vertegenwoordigt. Bovendien werd de Veluwe gezien als ‘ongerept gebied waar de ziel van het ‘oude volk’ nooit verloren was gegaan’. Het is niet toevallig dat het Nationaal Tehuis van de NSB, waar nu nog de Muur van Mussert van overeind staat, in Lunteren werd gebouwd. Mussert, de voorzitter van de NSB, hield hier grote partijbijeenkomsten en gaf toespraken (zie tweede foto). In de muur is een kamertje gemetseld waar Mussert zijn brieven aan Hitler schreef. In 2018 werd de Muur van Mussert officieel rijksmonument.

De Scheleberg

Nog een erfenis van Mussert in Lunteren: de Scheleberg op Immenweg 15. In dit vakantieoord in Lunteren werd op 25 juli 1942 de Nationaal-Socialistische Vormingsschool De Scheeleberg geopend door Anton Mussert. Voor de oorlog was hier ook al een vakantieoord. Er werden in de jaren die volgden tal van cursussen voor NSB’ers gehouden. In De Scheleberg werd in de oorlogsjaren onder andere een opleiding gegeven aan NSB-burgemeesters. Sinds 2004 is de Scheleberg een TopPark.

Rooms-Katholieke Kerk

RK-kerk Sint antonius van padua
Foto: Gemeentearchief Ede

Op bovenstaande foto zie je de Rooms Katholieke Kerk Sint Antonius van Padua. Deze kerk werd in 1921 in gebruik genomen. Valt het je op dat de kerk er wel iets anders uitziet dan de huidige katholieke kerk aan de Stationsweg? Dat klopt, deze kerk is verwoest tijdens de bombardementen op 17 september 1944. Aan de Stationsweg stond ook het monument ter nagedachtenis aan de eerste pastoor F.A.R. Padberg. Dit monument overleefde de bombardementen en werd verplaatst naar het katholieke kerkhof aan de Prins Bernhardlaan.

Gemeentehuis

Gemeentehuis 1942 brand
Foto: Gemeentearchief Ede

Dit is het gemeentehuis van Ede. Of: dat was het. Heel anders dan het gemeentehuis dat we nu kennen. Dit gemeentehuis stond aan de Notaris Fischerstraat (toen nog Grotestraat). Zoals je ziet op de foto, gemaakt in 1942, staat het in de brand. Er gaan geruchten dat de brand aangestoken is als verzetsdaad… Volgens het brandweerrapport was het een ‘toevallige kachelbrand’.

Vliegveld Deelen

Vliegveld Deelen
Foto: Gemeentearchief Ede

Vliegveld Deelen, of bij Duiters beter bekend als Fliegerhorst Deelen, werd al snel door de bezetter omgebouwd tot het grootste militaire vliegveld van Nederland. Het lag namelijk heel strategisch tussen Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.

Kasteel Bruinhorst

Kasteel Bruinhorst
Kasteel Bruinhorst op een ansichtkaart van vroeger. Foto: Gemeentearchief Ede

Op deze winterse foto zie je Kasteel Bruinhorst in Ederveen. In 1942 was dit een Joods werkkamp, de Duiters gebruikten het kasteel als buffer voor kamp Westerbork. Joden moesten hier verplicht werken en werden zo geïsoleerd van hun familie. Op Jom Kipoer (3 oktober 1942) werden de mannen gedeporteerd naar kamp Westerbork. Hoeveel er zaten, is onbekend.

De Wormshoef en De Eekhorst

Foto: Google Maps

Twee plekken met een zwart randje: De Wormshoef en De Eekhorst in Lunteren. Beide villa’s werden in 1944 gevorderd door de Sicherheitsdienst. Er zaten toen evacués, die werden eruit gezet. De kelder van De Wormshoef werd ingericht als gevangenis. Veel verzetsstrijders, illegalen, onderduikers en werkweigeraars werden hier gevangen gezet. De Wormshoef was berucht om de wrede martelpraktijken die er plaatsvonden. Bij De Eekhorst gebeurden ook gruwelijkheden. Verzetsstrijder Pieter van Vark is hier bijvoorbeeld gefusilleerd. Bij de bevrijding werd De Wormshoef geraakt door een Canadese tank. De Wormshoef werd vervolgens korte tijd als gevangenis voor oorlogsmisdadigers gebruikt en daarna werd het weer als woonhuis voor meerdere gezinnen ingericht.

Kazernes

mauritskazerne de manege
Foto: Ditters Makelaars

Natuurlijk mogen de Edese kazernes niet ontbreken in dit rijtje. Ede was een echte garnizoensstad, waar meer dan honderd jaar militairen woonden. Allerlei onderdelen zijn in de loop der jaren in Ede gelegerd geweest: van wielrijders tot veldgeschut, van de ‘Sectie Stiekem’ (School Militaire Inlichtingendienst) en Verbindingsdienst tot Luchtdoelartillerie. Bij het uitbreken van de wereldoorlogen in augustus 1914 en augustus 1939 leek Ede het militaire centrum van Nederland. Uit het hele land verzamelden duizenden opgeroepen soldaten zich in Ede om te worden doorgestuurd naar hun posten in de linies.

In de Tweede Wereldoorlog werden de kazernes overgenomen door Duitsers en kregen ze Duitse namen. De Simon Stevin en Elias Beeckmankazerne kregen de naam Langenbergkaserne, de Bergansius, Arthuur Koolkazerne en Van Essenkazerne heetten Bismarckkaserne en de Maurits en Johan Willem Friso werden Kommodore Bonte Kaserne genoemd. Na de Tweede Wereldoorlog, tussen 1945 en 1949, werden veel rekruten in Ede getraind om te vechten in Nederlands-Indië.

Nog veel meer

Er zijn nog veel meer plekken in Ede die herinneren aan de Tweede Wereldoorlog. Zo staat er een Duitse kazemat aan de Harsloweg in Bennekom en was er vroeger een kraamkliniek (met Joodse arts!) in het museumgebouw van de Hoge Veluwe. Lees het boek ‘Het verhaal van Ede’ om hier meer over te lezen.

Lees ook:

Meer in deze categorie

Toen in Ede

Ga naar “Zo werd Ede bevrijd in 1945 – deel 2 (foto’s)”

Zo werd Ede bevrijd in 1945 – deel 2 (foto’s)

Ga naar “Dit merkten Edenaren in de WOII van de Duitse bezetter”

Dit merkten Edenaren in de WOII van de Duitse bezetter

Ga naar “De bijzondere geschiedenis van De Reehorst”

De bijzondere geschiedenis van De Reehorst

De Reehorst

In onze gids

Ga naar “Moeke Ede”

Moeke Ede

  • Breelaan 2a
  • Restaurants en horeca
  • Gesloten
Moeke Ede

Nu gesloten

Ga naar “Bloem Ede”

Bloem Ede

  • Verlengde Arnhemseweg 99
  • Pannenkoekenrestaurants
  • Gesloten
Gonzales

Nu gesloten

Ga naar “Pieters Koopjeshoek”

Pieters Koopjeshoek

  • Veenderweg 79
  • Winkelen
  • Gesloten
Pieters Koopjeshoek

Nu gesloten

Aanbiedingen

Ga naar “Speciaal voor Moederdag: de lekkerste cadeautjes”

Speciaal voor Moederdag: de lekkerste cadeautjes

  • Melk & Puur
  • Geldig t/m 9 mei 2021

Topper

Ga naar “Gratis waardebepaling van je woning”

Gratis waardebepaling van je woning

  • Domicilie makelaars Ede
  • Geldig t/m 31 december 2021
Ga naar “Damesblouses en -tops € 5,00”

Damesblouses en -tops € 5,00

  • HEMA
  • Geldig t/m 9 mei 2021
Ga naar “Tulpenvaas € 17,50”

Tulpenvaas € 17,50

  • HEMA
  • Geldig t/m 9 mei 2021
Ga naar “Hangmat Geknoopt van € 29,99 voor € 25,49”

Hangmat Geknoopt van € 29,99 voor € 25,49

  • Xenos
  • Geldig t/m 9 mei 2021

Vacatures

Ga naar “Projectadministrateur bij Delphy”

Projectadministrateur bij Delphy

  • Delphy
  • Fulltime/Parttime

Topper

Ga naar “Klantcontact Medewerker”

Klantcontact Medewerker

  • Toyota Material Handling
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Haarstylist m/v”

Haarstylist m/v

  • Bas Coiffures
  • Parttime
Haarstylist in Ede

Topper

Ga naar “Helpende”

Helpende

  • Werkwijzer
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Magazijnmedewerker”

Magazijnmedewerker

  • UBN Uitzendbureau
  • Fulltime/Parttime