Deze gebouwen in Ede speelden een rol in de Tweede Wereldoorlog

Door Hanneke van Olst 14 juli 2019

Met de kazernes en Goudsberg was de gemeente Ede letterlijk en figuurlijk een middelpunt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Je kunt waarschijnlijk wel één of twee oorlogsmonumenten in Ede opnoemen, maar ken je al deze gebouwen en hun oorlogsverleden?

Pagina 1 / 10
⟵ swipe swipe ⟶

Ede-Zuid

Monument aan de Parkweg. Foto: indebuurt Ede
Een bomtrechter aan de Schoolstraat. Foto: Gemeentearchief Ede

Waarschijnlijk ben je al vaak langs dit monument gereden op de Parkweg. Het monument herinnert aan de bombardementen op 17 september 1944 tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij Ede-Zuid werd getroffen. De geallieerden bombardeerden de kazernes, waar de Duitsers zaten. Door navigatiefouten, slecht zicht en de beperkte middelen van die tijd belandden een aantal bommen op Ede-Zuid. 69 burgers kwamen om het leven en veel huizen en gebouwen in de omgeving van de Parkweg, Verlengde Maanderweg en Park Paasberg werden verwoest. Hotel-pension Terminus en de Christelijke ULO waren met de grond gelijk gemaakt en de katholieke kerk aan de Stationsweg en scholen aan de Padberglaan waren zwaar beschadigd. Ook de ENKA-fabriek werd toen zwaar getroffen. Op de laatste foto zie je de een bomtrechter in de Schoolstraat.

Villa Oase

Foto: Funda

Deze villa vlakbij station Ede-Wageningen, aan de Bennekomseweg, ken je vast wel. Deze villa was van de Joodse bedrijfsarts van de Enka, meneer Heimans. Tijdens de oorlog gebruikten de Duitsers de villa als ‘Marine-Zahnstation’.

De Muur van Mussert

Foto: Flickr
Foto: Gemeentearchief Ede

Gelderland heeft veel beladen erfgoed. Het is niet alleen de grootste provincie, maar er gebeurde ook veel in de oorlog. Denk aan de gevechten op de Grebbeberg en aan het front dat aan het eind van de oorlog in Gelderland lag. De Duitsers voelden zich tijdens de bezetting wel thuis in Gelderland. Het lag centraal, richting Duitsland en de NSB was hier sterk vertegenwoordigt. Bovendien werd de Veluwe gezien als ‘ongerept gebied waar de ziel van het ‘oude volk’ nooit verloren was gegaan’. Het is niet toevallig dat het Nationaal Tehuis van de NSB, waar nu nog de Muur van Mussert van overeind staat, in Lunteren werd gebouwd. Mussert, de voorzitter van de NSB, hield hier grote partijbijeenkomsten en gaf toespraken (zie tweede foto). In de muur is een kamertje gemetseld waar Mussert zijn brieven aan Hitler schreef. In 2018 werd de Muur van Mussert officieel rijksmonument.

De Scheleberg

Nog een erfenis van Mussert in Lunteren: de Scheleberg op Immenweg 15. In dit vakantieoord in Lunteren werd op 25 juli 1942 de Nationaal-Socialistische Vormingsschool De Scheeleberg geopend door Anton Mussert. Voor de oorlog was hier ook al een vakantieoord. Er werden in de jaren die volgden tal van cursussen voor NSB’ers gehouden. In De Scheleberg werd in de oorlogsjaren onder andere een opleiding gegeven aan NSB-burgemeesters. Sinds 2004 is de Scheleberg een TopPark.

Rooms-Katholieke Kerk

RK-kerk Sint antonius van padua
Foto: Gemeentearchief Ede

Op bovenstaande foto zie je de Rooms Katholieke Kerk Sint Antonius van Padua. Deze kerk werd in 1921 in gebruik genomen. Valt het je op dat de kerk er wel iets anders uitziet dan de huidige katholieke kerk aan de Stationsweg? Dat klopt, deze kerk is verwoest tijdens de bombardementen op 17 september 1944. Aan de Stationsweg stond ook het monument ter nagedachtenis aan de eerste pastoor F.A.R. Padberg. Dit monument overleefde de bombardementen en werd verplaatst naar het katholieke kerkhof aan de Prins Bernhardlaan.

Gemeentehuis

Gemeentehuis 1942 brand
Foto: Gemeentearchief Ede

Dit is het gemeentehuis van Ede. Of: dat was het. Heel anders dan het gemeentehuis dat we nu kennen. Dit gemeentehuis stond aan de Notaris Fischerstraat (toen nog Grotestraat). Zoals je ziet op de foto, gemaakt in 1942, staat het in de brand. Er gaan geruchten dat de brand aangestoken is als verzetsdaad… Volgens het brandweerrapport was het een ‘toevallige kachelbrand’.

Vliegveld Deelen

Vliegveld Deelen
Foto: Gemeentearchief Ede

Vliegveld Deelen, of bij Duiters beter bekend als Fliegerhorst Deelen, werd al snel door de bezetter omgebouwd tot het grootste militaire vliegveld van Nederland. Het lag namelijk heel strategisch tussen Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.

Kasteel Bruinhorst

Kasteel Bruinhorst
Foto: Wikipedia, Ben Bender

Op deze winterse foto zie je Kasteel Bruinhorst in Ederveen. In 1942 was dit een Joods werkkamp, de Duiters gebruikten het kasteel als buffer voor kamp Westerbork. Joden moesten hier verplicht werken en werden zo geïsoleerd van hun familie. Op Jom Kipoer (3 oktober 1942) werden de mannen gedeporteerd naar kamp Westerbork. Hoeveel er zaten, is onbekend.

Kazernes

mauritskazerne de manege
Foto: Ditters Makelaars

Natuurlijk mogen de Edese kazernes niet ontbreken in dit rijtje. Ede was een echte garnizoensstad, waar meer dan honderd jaar militairen woonden. Allerlei onderdelen zijn in de loop der jaren in Ede gelegerd geweest: van wielrijders tot veldgeschut, van de ‘Sectie Stiekem’ (School Militaire Inlichtingendienst) en Verbindingsdienst tot Luchtdoelartillerie. Bij het uitbreken van de wereldoorlogen in augustus 1914 en augustus 1939 leek Ede het militaire centrum van Nederland. Uit het hele land verzamelden duizenden opgeroepen soldaten zich in Ede om te worden doorgestuurd naar hun posten in de linies. Na de Tweede Wereldoorlog, tussen 1945 en 1949, werden veel rekruten in Ede getraind om te vechten in Nederlands-Indië.

Lees ook:

Bello

Toen in Ede: de laatste trein tussen Ede en Wageningen reed

Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar vroeger pendelde er een trein tussen Ede, Bennekom en Wa...

7 x winkels en bedrijven die we al jaren moeten missen

Mensen komen en gaan in Ede. Voor sommigen zal het nog voelen als de dag van gisteren dat deze bedri...
Geboorte willem-alexander

Toen in Ede: feest werd gevierd omdat er een prins was geboren

Ondertussen is onze koning de vijftig al gepasseerd, maar heel wat Edenaren kunnen zich de hysterisc...
Hippe Tante

5 x winkels in Ede voor leuke kindercadeaus

Waar in Ede vind je een leuk cadeautje voor kinderen? Voor verjaardagen, Sinterklaas, kerst of wat d...
Pagina 1 / 10
⟵ swipe swipe ⟶

Meer over

Toen in Ede

adv.