Het verhaal van de synagoge: ‘In de oorlog is het complete interieur gesloopt door een NSB’er’

Door Joost Verdult 17 september 2019

De synagoge in de binnenstad van Bergen op Zoom is een gebouw met een bijzonder verleden. Zeker met de 75-jarige bevrijding in ons achterhoofd vertelt het pand een verhaal van een droevige periode. Wij keken binnen bij het gebedshuis dat in de loop der jaren verschillende keren van gedaante verwisseld is.

Al bij binnenkomst wordt de bezoeker van de synagoge in Bergen op Zoom met de keiharde realiteit geconfronteerd. In de stenen plakkaten aan de muur zijn verschillende namen gegraveerd van Bergse Joden die de Tweede Wereldoorlog niet hebben overleefd. Een van die mensen was Walter Süskind, die in de beginjaren van de bezetting in Bergen op Zoom woonde. “Walter had een dubbele nationaliteit, hij was Duitser en Nederlander”, vertelt vrijwilliger Anje van Buuren-Meinardi.

‘De Joodse Walter Süskind redde in de oorlog zeshonderd kinderen van de gaskamers’

“In maart 1942 werd hij met zijn gezin gedwongen naar Amsterdam te verhuizen. Hij werd directeur van de Hollandse Schouwburg, de plek waar de Joden verzameld werden. Hij heeft minstens zeshonderd Joodse kinderen gered van de dood, samen met de directrice van de crèche, die schuin aan de overkant stond. Hij voerde de Duitsers dronken en liet de namen van de Joodse kinderen uit de kaartenbak verdwijnen. Helaas hebben hij en zijn gezin de oorlog niet overleefd.”

(Tekst loopt door onder de foto)

Foto: indebuurt Bergen op Zoom
De Duitsers claimden in de oorlog verschillende gebouwen met een 'V', die stond voor Victorie. De contouren van de V zijn nog terug te vinden op de muren van de synagoge. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
De slachtoffers van de oorlog. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
Herinneringen aan de oorlog. Foto: indebuurt Bergen op Zoom

De synagoge van Bergen op Zoom als gebedshuis

Hoewel de oorlog een groot litteken is voor de synagoge, blijft het tot de dag van vandaag een gebedshuis. En ook al is het een tijd geleden dat het pand voor diensten werd gebruikt, in de praktijk blijft het mogelijk. “Wanneer er een Thorarol is, zou er een dienst gehouden kunnen worden”, vertelt de vrouw die zich inzet in het Joodse pand in de stad. “In 1830 schonk Koning Willem I duizend gulden aan de Bergse Joodse gemeenschap, vandaar het opschrift op de gevel van het gebouw Door Milddadigheid van den besten Koning 5593 (oftewel 1833). Met giften van een rijke Joodse man uit Hoogerheide kon aan de bouw begonnen worden. In 1832 kwam de synagoge tot stand en in 1857 kwam Koning Willem I persoonlijk kijken.”

(Tekst loopt door onder de foto)

Op de gevel staat een bedankje voor koning Willem I. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
In 1932 bestond de synagoge honderd jaar. Dat werd uitbundig gevierd. Foto: indebuurt Bergen op Zoom

NSB’er met aardappelen

De Joodse gemeenschap is volgens Anje nooit echt supergroot geweest in onze stad. “Bij het uitbreken van de oorlog waren er nog maar zestig leden”, geeft ze aan. “In de oorlog moest de synagoge in opdracht van de Duitsers gesloten worden. In 1943 kwam de synagoge in handen van een aardappelhandelaar, die er op een slinkse wijze aan gekomen was. Met een bijl heeft deze NSB’er alle banken kapotgeslagen en hun mooie koperen kandelaren verkocht.”

(Tekst loopt door onder de foto)

De synagoge werd zelfs als een parkeergarage gebruikt. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
Lang was het een puinhoop in het Joods gebedshuis. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
Na de oorlog was er vrij weinig over van het interieur. Foto: indebuurt Bergen op Zoom

Periode na de oorlog

Na de bevrijding werd de synagoge weer teruggeven aan de Joodse gemeenschap van de stad. “Diensten konden niet meer gehouden worden, omdat er voor een dienst minstens tien mannen aanwezig moeten zijn”, vertelt Anje. “Daarom werd het gebouwtje verhuurd aan iemand die kinderwagens maakte, aan een vliegtuigontwerper en aan de Wouwsche, een melkfabriek, die er haar melkwagentjes in stalde. In de tijd van de Wouwsche is er zelfs een groot gat in de achtermuur gemaakt, zodat er in de gebedsruimte een auto kon worden geparkeerd.”

(Tekst loopt door onder de foto)

Het oude interieur. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
Foto: indebuurt Bergen op Zoom
Foto: indebuurt Bergen op Zoom

In ere hersteld

De synagoge raakte steeds verder en verder in verval. De Gemeente Bergen op Zoom kocht het pand in 1972 en wilde het afbreken. “Een Bergse wethouder en de erfgoedvereniging Heemschut kwamen hiertegen in opstand en zij kregen een groep Bergenaren bereid mee te denken aan de toekomst van de synagoge”, gaat Anje verder. “Zij besloten dat de synagoge een Monument voor de vermoorde Joodse mensen moest worden. In 1974-1975 is het pand opgeknapt met hulp van veel vrijwilligers. Van het sauzen van de muren tot het dichten van de gaten: er waren veel helpende handen. Daarna is het pand nog een keer opgeknapt, dat was eind jaren negentig.” Op die manier heeft de synagoge in de loop der jaren de transformatie gemaakt van een gebedshuis tot een herdenkingsplek.

De kelder met het oude badhuis. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
De kelder met het oude badhuis. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
De kelder met het oude badhuis. Foto: indebuurt Bergen op Zoom
De kelder met het oude badhuis. Foto: indebuurt Bergen op Zoom

Lees meer:

militairen beëdigd bergen op zoom grote markt

[video] Wauw! Bijna honderd militairen beëdigd op de Grote Markt

Dat was nog eens een mooi beeld. Vrijdag werden bijna honderd militairen beëdigd op de Grote Markt. ...
programma 75 jaar bevrijding Veteranen tijdens Bevrijdingsdefilé Wageningen

Leve de vrijheid! Dit is het programma van 75 jaar bevrijding op de Brabantse Wal

Het kan je niet ontgaan zijn: dit najaar is het 75 jaar geleden dat Bergen op Zoom, Steenbergen en W...

Herdenking en bevrijding: 7 x foto’s van Bergen op Zoom in oorlogstijd

Op 4 mei herdenken we de oorlogsslachtoffers, op 5 mei vieren we dat wij leven in vrijheid. Hoe zag ...

adv.