Gelderland Grensland: waarom het Gelders landschap al eeuwen tot de verbeelding spreekt

Aangeboden door CODA 18 juli 2018

In de tentoonstelling Gelderland Grensland in CODA Museum maakt de bezoeker een reis door vier eeuwen Gelderse landschapskunst. Conservator Roosmarij Deenik neemt ons mee langs een aantal bijzondere werken uit de collectie. 

De magie van Gelderland

Volgen we de route van de tentoonstelling, dan beginnen we in de tweede helft van de vorige eeuw. We komen langs de zandverstuiving bij Hulshorst van de Hongaarse Vilmos Huszár (een van de oprichters van De Stijl) en wanen ons dankzij Jan Voerman langs de IJssel bij Hattem. Gelderland lijkt inderdaad een onweerstaanbare aantrekkingskracht op kunstenaars te hebben. “De diversiteit van het landschap maakt het tot een paradijs voor schilders. Je hebt hier al eeuwen lang bossen, steden, rivieren, heide, zandlandschap. Nergens anders in Nederland is het landschap zo gevarieerd.”

Gelderland Grensland CODA
Jan Voerman, Oever van de IJssel bij Hattem, 1867 | Rijksmuseum, legaat van de heer en mevrouw Drucker-Fraser, Montreux.

Ook Apeldoorn is hier vertegenwoordigd. Willem Bastiaan Tholen laat zien hoe in 1909 het Apeldoorns Kanaal verder wordt uitgediept. Roosmarij: “Je ziet hier de baggermolen aan het werk. Schilderijen laten zo mooi zien hoe een landschap door de jaren heen onderhevig is aan verandering, onder andere door menselijke ingrepen.”

Oh oh Oosterbeek

In het gedeelte van de tentoonstelling over de negentiende eeuw laat Roosmarij ons haar favoriet uit de expositie zien. Winterlandschap (ca. 1885 – ca. 1922), van Willem Witsen, geschilderd in Ede. “Er gebeurt eigenlijk niet zoveel, maar je hoort de kraaien in de verte, de sneeuw kraken. Ik krijg meteen het gevoel van een koude winterdag.”

Eerder in de negentiende eeuw was er eerst nog de romantiek. Gelderland met zijn mooie landschappen vierde hoogtij. “Zoals Barbizon schilders naar Frankrijk trok, zo deed Oosterbeek dat in Nederland. Het was de tijd van de romantiek, schilders verheerlijkten de natuur.”

Gelderland Grensland CODA
Jacob Cremer, Wodanseiken te Wolfheze, 1849 | Collectie Museum Arnhem. Foto: Peter Cox

De grote, oude eiken in het Gelders landschap trokken romantische schilders als motten naar het licht. “Kunstenaars schilderden ze als oeroude bomen, naast een nietig herdertje en zijn schapen bijvoorbeeld,” zegt Roosmarij en wijst naar een werk van landschapsschilder Johannes Warnardus Bilders. “Het was waarschijnlijk Bilders die de term Wodanseiken rond 1840 voor het eerst gebruikte.” Een naam die de bomen rond Oosterbeek en Wolfheze tot een van de bekendste van Nederland maakte.

Schatkamer

Nog verder terug, in de 18e eeuw, was Gelderland om een andere reden populair bij kunstenaars. “Schilders schilderden in die tijd minder vaak algemene landschappen, maar vaak juist heel specifieke plekken.” Aan de muur hangen Kasteel IJzendoorn, Kasteel Kernhem en een wandvullende behangselschildering met een gezicht op Arnhem. “Gelderland was wat dat betreft natuurlijk een schatkamer voor kunstenaars.”

Gelderland Grensland CODA
Jacob van Strij, Kasteel IJzendoorn in de Betuwe, 1766-1815 | Bruikleen van het Rijksmuseum.

Niet de werkelijkheid

Die interesse in het Nederlands landschap lijkt in de zeventiende eeuw te zijn ontstaan. Reisden Nederlandse kunstenaars daarvoor nog af naar Italië en Frankrijk, nu krijgt ons eigen landschap de volle aandacht. Voor het eerst gaan schilders rondtrekken in eigen land om het landschap vast te leggen.

Gelderland Grensland CODA
Jan van Goyen, Het Valkhof in Nijmegen, 1641 | Bruikleen van het Rijksmuseum.

“Vaak maakten kunstenaars onderweg schetsen, om ze in hun atelier uit te werken.” We staan naast Het Valkhof in Nijmegen (1641) van Jan van Goyen. “Schilderijen waren dan ook niet per se een weerspiegeling van de werkelijkheid. Soms stonden torens en deuren op een hele andere plek.”

We eindigen bij een van de pronkstukken van de tentoonstelling; Gezicht op Zutphen (1665) van Barent Avercamp. “Zijn oom Hendrik was een van de eerste noordelijke Nederlanders die het winterlandschap introduceerden. Barent nam dit over en maakte dit geweldige werk. Je ziet mensen schaatsen, jagen, sleeën, er is zoveel te zien. Het Stedelijk Museum Zutphen leent dit schilderij vrijwel nooit uit, dus we zijn er erg trots op.”

Gelderland Grensland CODA
Barent Avercamp, Gezicht op Zutphen, 1655 | Stedelijk museum Zutphen.

Rondleidingen

Gelderland Grensland laat deze en nog veel meer bijzondere werken van Nederlandse kunstenaars zien. “En het leuke is, dat je bijna alle plekken hier in de buurt kunt bezoeken!” De tentoonstelling sluit aan bij het erfgoedfestival ‘Over Grenzen van Gelderland’.

Gelderland Grensland is te zien tot en met zondag 23 september. Elke zondagmiddag zijn er van 14.00 tot 15.00 uur rondleidingen langs de actuele tentoonstellingen in CODA Museum. Heb je een toegangsbewijs voor CODA Museum? Dan loop je gratis mee! Kijk hier voor meer informatie over de tentoonstelling.

CODA bibliotheken

nu open10:00 - 17:30

Vosselmanstraat 299, Apeldoorn

Bekijk meer:bibliotheken