Mysterie opgelost: dit is het (gruwelijke) verhaal achter het enorme vierkant op deze brug

vierkant op de Torensluis
Foto: Google Streetview

Er vallen twee dingen op aan de Torensluis. Je weet wel, die extreem brede brug over het Singel met het terras van Van Zuylen. Daar ga je al: de Torensluis is uitzonderlijk breed; met 42 meter de breedste brug van Amsterdam. Daarnaast staat er een heel groot vierkant op. Waarom zou dat zijn? We gingen op onderzoek uit en ontdekten de reden. Die bleek nogal gruwelijk te zijn.

In het wegdek van de Torensluis zie je een perfecte vierkant van lichtgrijze stenen. Ze snijden dwars door de straat en het voetpad. Het lijkt wel alsof hier iets groots heeft gestaan. En het blijkt ook dat het vierkant een schim is uit het verleden. Stadsgids Marjolein de Cleen van MforAmsterdam geeft regelmatig tours door de binnenstad en weet ons er meer over te vertellen.

Van stadspoort tot gevangenis

“Op het vierkant van de lichtgrijze keitjes heeft rond het jaar 1590 een stadspoort gestaan”, vertelt Marjolein. “De bijbehorende toren was vernoemd naar Jan Rooden, een touwslager met een lijnbaan aan de andere kant van het Singel. Maar toen de grachten werden aangelegd en de stadsmuur werd afgebroken rond 1600, had de Jan Roodenpoortstoren geen functie meer. Er werd iets anders voor bedacht: de halfronde, middeleeuwse toren werd verbouwd tot een vierkantig pand, kreeg een klok en een 55 meter hoge spits. In 1617 kreeg het daardoor de functie van klokkentoren. Én van gevangenis.”

Tekst gaat verder onder foto>

Foto: Stadsarchief Amsterdam / Jan Spaan

Op de bovenverdiepingen van de Jan Roodenpoortstoren bevonden zich de cellen. De ‘verzorger’ van de gevangenen (lees: beul) werkte en woonde in de verdieping eronder. Marjolein: “De verzorging van gevangenen ging er vroeger íets anders aan toe dan vandaag.”

Kerkers in de brug

Dat kon nog wel wat heftiger, dachten de Amsterdammers van toen. In 1648 kreeg architect Jan Leeghwater de opdracht om de brug te verbouwen. Hij maakte er de breedste Amsterdamse brug ooit van, met verschillende ruimten onderin. Marjolein: “Het valt mensen die lekker een drankje zitten te drinken op het terras van Van Zuylen totaal niet op, maar langs de zijkant van de Torensluis loopt een trappetje naar beneden. Daar bevindt zich nog altijd de ingang naar de oude kerkers.”

Tekst gaat verder onder foto>

Foto: Stadsarchief Amsterdam / Collectie Bureau Monumentenzorg

De gevangenen werden na de verbouwing van de brug dus uit hun mooie toren gehaald en in de kerkers onder de brug opgesloten. Marjolein: “Er is weinig bekend over de gevangenen uit deze tijd. Wel weten we dat er plek was voor vier of vijf gevangenen en dat ze hier onder erbarmelijke omstandigheden vastzaten. De cellen waren verschrikkelijk klein. Waarschijnlijk werden ze gebrandmerkt en zaten ze vastgeketend aan de muur, in afwachting van hun berechting. Dat kon héél lang duren. In die zin is het vandaag niet heel anders in de Nederlandse gevangenissen.”

Naar het schavot op de Dam

Berechting betekende in de goede oude tijd: levenslange verplichte arbeid in een correctiehuis, zoals het Rasphuis of het Spinhuis, of regelrecht naar het schavot op de Dam. Voor dat laatste werd het liefst gekozen toen Amsterdam in handen lag van de Fransen. Marjolein: “In 1810 gold ook in Nederland de zogeheten Code pénal. Voor de gevangenen hield dat in dat hen bijna altijd de doodstraf werd opgelegd.”

Tekst gaat verder onder foto>

Foto: Stadsarchief Amsterdam / Jan Luyken

Met andere woorden: ze werden onthoofd op de Dam. Met deze gruwelijkheden en het wrede regime van de Fransen waren de Amsterdammers het niet eens. Een grote groep van kwade bewoners bestormde de Jan Roodenpoortstoren in 1814 en bevrijdden de ingezetenen. Marjolein: “In de jaren die volgden vertrokken de Fransen en werd er niks meer gedaan aan de onderhoud van de toren. Het bouwwerk was er zo ernstig aan toe, dat de toren rond 1829 is gesloopt.”

Vóór de sloop liet stadsbouwmeester Adriaan van der Hart hem nog wel heel minitieus opmeten en in de exacte verhouding en op schaal tekenen. Marjolein: “Mochten we de toren ooit willen herbouwen, dan zijn alle gegevens bij de hand. Amsterdammers hebben daar weleens voor gepleit, maar om politieke redenen is het verzoek afgewezen. Wél zijn in 2003 de lichtgrijze keitjes aangelegd, ter herinnering aan de toren.”

Tekst gaat verder onder foto>

Foto: Stadsarchief Amsterdam / Martin Alberts

En de oude kerkers?

Marjolein: “De kerkers zijn intact gebleven. Je kon ze vroeger nog gewoon bezoeken; ik ging er vaak langs tijdens mijn stadstours. Maar er staat nu een hekje voor de trap naar beneden. Er zit tegenwoordig namelijk een buurthuis in.”

We zochten nog veel meer voor je uit…

Meer in deze categorie

Mysteries

Ga naar “Mysterie opgelost: op deze plekken in Amsterdam stromen ondergrondse grachten”

Mysterie opgelost: op deze plekken in Amsterdam stromen ondergrondse grachten

Nieuwmarkt
Ga naar “Mysterie: waarom je op de Van Baerlestraat langer wacht op groen licht dan op de Dam”

Mysterie: waarom je op de Van Baerlestraat langer wacht op groen licht dan op de Dam

weerbericht januari kruispunt tram straatbeeld
Ga naar “Amsterdams mysterie: dit is hoe de buurt De Wallen aan zijn naam gekomen is”

Amsterdams mysterie: dit is hoe de buurt De Wallen aan zijn naam gekomen is

De Wallen

In onze gids

Ga naar “Jade restaurant Amsterdam”

Jade restaurant Amsterdam

  • Fogostraat 10
  • Chinese restaurants
  • Gesloten
Jade Restaurant Amsterdam

Nu gesloten

Ga naar “Friet van Oost”

Friet van Oost

  • Fizeaustraat 15
  • Restaurants en horeca
  • Gesloten

Nu gesloten

Ga naar “Fabel Friet”

Fabel Friet

  • Runstraat 1
  • Snackbars
  • Gesloten
Fabel Friet

Nu gesloten

Aanbiedingen

Ga naar “Voordelig naar Snowworld”

Voordelig naar Snowworld

  • Geldig t/m 31 maart 2022
Ga naar “Dekbedovertrek 4-seizoenen vanaf”

Dekbedovertrek 4-seizoenen vanaf

  • Kruidvat
  • Geldig t/m 30 januari 2022
Ga naar “Robijn wasmiddel* 4 stuks € 8,99”

Robijn wasmiddel* 4 stuks € 8,99

  • Big Bazar
  • Geldig t/m 30 januari 2022
Ga naar “Geurkaars met houten lont € 5,99”

Geurkaars met houten lont € 5,99

  • Aldi
  • Geldig t/m 30 januari 2022
Ga naar “Alle Blokker badtextiel 600 grams 1+1 gratis”

Alle Blokker badtextiel 600 grams 1+1 gratis

  • Blokker
  • Geldig t/m 30 januari 2022

Vacatures

Ga naar “Recruiter”

Recruiter

  • Cuypersbibliotheek (Rijksmuseum original library)
  • Fulltime/Parttime
Ga naar “Office Manager – Amsterdam centrum”

Office Manager – Amsterdam centrum

  • High Quality Nails
  • Fulltime/Parttime

Agenda

Ga naar “De Gouden Koets/ The Golden Coach”

De Gouden Koets/ The Golden Coach

  • Van 18 jun t/m 27 feb